Budaddiyar Wasiƙa Zuwa Ga Ƙungiyar Bankin Duniya:
Me ya sa Dimokuradiyya ke Fuskantar Matsaloli Wajen Bunƙasa a Afirka Sakamakon Babu Daraja ta FanninTattalin Arziki a Wannan Nahiya
Daga Abbati Bako,PSC, BSIS,MTI Tsohon Dalibin, Makarantar Siyasar Ƙasa da Ƙasa (BSIS), ta Jami’ar Kent, dake Britannia
Zuwa ga Shugaba da Shugabanin Hukumar Gudanarwa ta
Ƙungiyar Bankin Duniya, Dake Washington, D.C. 12/05/2026
Manyan Shugabanni:
Tun daga lokacin da dimokuradiyya ta fara kafuwa a Athens ta kasar Greece a shekara ta 508 Kafin Haifuwar Annabi Isa, an gabatar da ita ga duniya a matsayin hanya ɗaya tilo ta samun daraja, lissafi, da wadata ga ɗan adam. Sai dai ga yawancin kasashen Afirka, alkawarin dimokuradiyya babu ci gaba. ’Yancin siyasa yana nan a takarda, amma darajar tattalin arziki wadda ita ce ginshikin gaskiyar dimokuradiyya har yanzu tana da wahalar isa ga daruruwan miliyoyi mutane.
Tun bayan samun ’yancin kai a shekarun 1960, yawancin ƙasashen Afirka suna kokawa wajen canza ’yancin siyasa zuwa ci gaban tattalin arziki mai ɗaukar jama’a baki ɗaya. Ana gudanar da zaɓe, ana gyara kundin tsarin mulki, majalisu na zaman su, amma rayuwar talakawa har yanzu cike take da talauci, rashin aikin yi, da dogaro da wasu. Idan babu ƙarfin tattalin arziki, dimokuradiyya na iya zama al’ada ce marar ma’ana.
Ina rubuta muku a matsayina na ɗan Afirka mai damuwa da masanin ilimi da aiki dashi, ina roƙon Ƙungiyar Bankin Duniya da ta sake duba yadda manufofinta na hulɗa da al’amuran siyasa da al’adu na nahiyarmu. Idan dimokuradiyya za ta kafu a Afirka, dole ne a sake nazarin tsarin tattalin arzikin da ke riƙe da ita. Wannan yana nufin dogara da ra’ayoyin da Farfesa John Williamson da abokan aikinsa suka gabatar a cikin shekaru 40 da suka gabata ba zai sa ƙasashen Afirka su ci gaba ba, kuma ba zai sa a iya biyan basussukan da suka kai kusan dala biliyan 600 ba Wanda ake binsu (Nijeriya nada kashi 8.4 na bashin da ake bin kasashen Afrika) .
1. Abin Mamaki na Makomar Yawan Jama’ar Afirka:
Nahiyar Afirka tana da ƙasashe 54 da sama da biliyan 1.4 na mutane a yau. Hasashe ya nuna cewa nahiyar za ta kai kashi 40% cikin 100 na yawan jama’ar duniya kafin ƙarshen wannan ƙarni na 21. Wannan wata dama ce ta musamman wadda ba a taɓa ganin irinta a tarihin ɗan adam ba. Sai dai yanayin yanzu yana nuna cewa har kashi 80% na wannan yawan jama’a na iya ci gaba da zama cikin talauci mai tsanani idan ba a warware matsalolin tsarin nahiyar ba. Yawan matasa masu girma alheri ne kawai idan suna da amfani, suna da ƙwarewa, kuma suna cikin tsarin tattalin arzikin Duniya.
2. Rashin Jagoranci da Gudanarwa Mai Inganci:
Jagoranci mai ƙwarewa, mai hangen nesa, kuma mai ɗaukar nauyi har yanzu shi ne babban abin da ya ɓace. Sau da yawa ana amfani da mulki don cin moriya da arziƙi na mutum ɗaya maimakon sauya ƙasa baki ɗaya. Idan babu jagororin da suka fi darajar gina cibiyoyi fiye da siyasar mutum ɗaya, babu wani tsarin kuɗin waje da zai kawo ci gaba mai dorewa.
3. Cin Hanci da Rashawa a matsayin Matsalar Tsari:
Cin hanci da rashawa a Afirka ba laifi ne da ya keɓe ba; tsari ne da ya yadu ko’ina. Yana lalata kashe kuɗin gwamnati, yana hana saka jari, kuma yana lalata amincewar jama’a ga cibiyoyin dimokuradiyya. Idan jama’a suka ga dimokuradiyya a matsayin hanyar da manya ke amfani da ita don arziƙi maimakon hidima, shiga cikin harkokin siyasa yana raguwa kuma shakku yana ƙaruwa.
4. Nauyin Basussukan da Ke Matsawa:
Basussukan waje na Afirka sun zarce dala biliyan 600 a yanzu. Biyan bashi yana cin kuɗin da ya kamata a kai su wajen bada ilimi, lafiya, da gine-gine. Sakamakon haka shi ne sake zagayowar bashi: aro don cike gibin kuɗi, tsa-tsauran matakai na tattalin arziki don biya, da rashin saka jari wanda ke hana ci gaba a kasa. Dorewar bashi dole ne a ɗauke ta a matsayin ginshikin kwanciyar hankalin dimokuradiyya.
5. Jama’ar da Ba A Yi Amfani da Ƙarfinsu Ba:
Babban ɓangare na jama’ar Afirka yana wajen tsarin tattalin arziki mai amfani. Yawan rashin aikin yi tsakanin matasa, rashin saka jari a fannonin ƙwarewar fasaha, da raunin manufofin masana’antu na nufin yawan jama’a ba ya dacewa da yawan abin da ake samarwa. Dimokuradiyya ba za ta bunƙasa ba inda mafi yawancin jama’a ba su da rawar da suke takawa a rayuwar tattalin arzikin ƙasa. Tattalin arzikin yana da muhimmanci a rayuwar mutane a ko’ina a Duniya.
6. Gadon Sharudan da Aka Doka:
Shekaru da yawa tattalin arzikin Afirka na ƙarƙashin shirye-shiryen daidaita tsarin tattalin arziki da sharudan da aka tsara don wasu yanayi. Ko da yake daidaiton kuɗi yana da muhimmanci, tsarin “daya ga kowa” sau da yawa ya yi watsi da ƙarfin samarwa na gida, tsarin zamantakewa, da gaskiyar cibiyoyi. Sakamakon haka shi ne ci gaba ba tare da haɗa kowa ba, da sauyi ba tare da mallaka ba.
7. Sanya Tsarin Dimokuradiyyar irin na Yammacin Turai da Amfani da Karfi Matsalace:
Dimokuradiyya tana aiki mafi kyau idan ta samo asali ne daga tarihi, al’adu, da zamantakewar al’umma. Shigo da tsarin dimokuradiyyar Yammacin Turai gaba ɗaya ba tare da daidaitawa da al’adun Afirka na tattaunawa, lissafin juna, da mulkin gida ba ya haifar da tazara tsakanin cibiyoyin siyasa da rayuwar yau da kullum. Yawaitar jam’iyyu yana da muhimmanci, amma dole ne a kafa shi kan gaskiyar Afirka domin ya sami amincewa ta al’umma da dorewa.
Hanyar ci Gaba:
Ƙungiyar Bankin Duniya tana da rawar takawa musamman wajen tsara hanyar ci gaban Afirka. Ina roƙo a yi sauyi guda uku:
1. Daga Sharudi zuwa Tsara Tare:
Ayi aiki tare da ƙasashen Afirka wajen tsara shirye-shiryen ci gaba waɗanda ke nuna tsarin tattalin arziki da al’adun siyasar gida da zamantakewar al’umma.
2. Daga Bashi zuwa Zuba Jari Mai Amfani:
Ba da fifiko ga saka jari a sassan da ke samar da aikin yi kamar noma, kasuwanci, masana’antu, da ababen more rayuwa na dijital domin rage dogaro da shigo da kayayyaki.
3. Daga Tsarin Siyasa Zuwa Ainihin Tattalin Arziki:
Sanin cewa amincewar jama’a ga dimokuradiyya a Afirka za ta zo ne ta hanyar inganta rayuwa ta zahiri, ba ta hanyar zaɓe kaɗai ba.
Afirka ba ta rasa dama ba. Abin da ta rasa shi ne tsarin ci gaba da ke haɗa ’yancin siyasa da damar tattalin arziki. Idan Ƙungiyar Bankin Duniya ta taimaka wajen haɗa wannan, dimokuradiyya a Afirka ba za ta tsira kaɗai ba to za ta bunƙasa sosai.
Na shirya ci gaba da tattaunawa kan wannan batu.
Daga Mai Girmamaku,
Abbati Bako, PSC, BSIS, MTI
Tsohon ɗalibi, Makarantar Siyasar Ƙasa da Ƙasa, Ta Jami’ar Kent, Da Take Kasar Birtaniya—–abbatibako@gmail.com
